استفاده از پنبه دانه در خوراک دام

با توجه به روند فزاینده افزایش جمعیت، منابع محدود و فقر و گرسنگی پنهان لازم است برنامه اقتصادی همه‌جانبه‌ای در بخش کشاورزی و زیر مجموعه آن دامپروری تدوین گردد. پرورش دام و طیور یکی از مواردی است که با بهینه سازی زمان و سرمایه ما را به اهداف اقتصادی می‌رساند. بدین لحاظ نیاز به مدیریت چنین واحدهایی است تا با تأکید بر اصلاح نژاد دام و طیور جهت بالارفتن راندمان تولید بهترین شرایط محیطی را فراهم نمایند. از این لحاظ که غذا در پرورش دام و طیور بیشترین هزینه را دارد مسئله عمده و اساسی است.

پنبه دانه می‌تواند امروزه به دلیل کیفیت مناسب و اقتصادی سهم بسزایی در جیره نشخوارکنندگان داشته باشد و در جیره طیور به صورت کنترل شده مورد استفاده قرار گیرد.

کیفیت اسیدهای آمینه پروتئین‌های حیوانی نسبت به گیاهی ارجحیت دارد اما این پروتئین‌ها هزینه بالای دارند بنابراین لازم است از پروتئین‌های نباتی استفاده شود. براین‌اساس در این مقاله سعی شده است که اهمیت این ماده غذایی را از لحاظ ترکیبات آن بیان شود.

به طور کلی می‌توان گفت که ترکیبات حاصل از پنبه دانه یک ماده غذایی بهداشتی و اقتصادی است و به لحاظ ترکیبات شیمیایی مناسب می‌تواند در جیره دام و طیور نقش مهمی ایفا کند.

گیاه پنبه:

– طبقه بندی گیاهی :
پنبه گیاهی است گل‌دار، دولپه‌ای از خانواده malvaceae و از جنس gossypium و ریشه آن عمودی است. ارتفاع بوته در تمام رقم‌ها گوناگون از 6-5/2 سانتیمتر متفاوت است. در آب و هوای معتدل گیاهی است یک‌ساله ولی در برخی نقاط اگر با زمستان و یخ‌بندان همراه نباشد طول عمر گیاه به چند سال هم می‌رسد. از نظر گیاه‌شناسی پنبه به دو گروه بزرگ تقسیم می‌شود:
* پنبه آسیایی شامل گونه‌های:
G.arboteum و G.herbaceum
* پنبه امریکایی شامل گونه‌های:
G.religiusum و G. hirsitum و G.harbadense

دانه پنبه از سه قسمت تشکیل شده است :

• لینتر یا کرکهای که سطح دانه را می پوشانند و 19-2 % وزن دانه را در رقم های گوناگون تشکیل می دهد و از آن نخ ، کاغذ ، پلاستیک ، فیلم ، نمد ، موکت و وسایل بهداشتی تهیه می شود.

• پوسته که مغز را می پوشاند و 45-40 % وزن دانه را تشکیل می دهد و به رنگ قهوه ای تیره تا سیاه دیده می شود . از پوست دانه خوراک دام ، کود ، پلاستیک و لاستیک مصنوعی تهیه می کنند.

• مغز پنبه دانه که به رنگ سفید روشن است و از روغن و پروتئین تشکیل شده است و 55-50 % وزن دانه را تشکیل می دهد . از مغز دانه روغن خوراکی ، صابون ، گلیسیرین و از تفاله آن کود و خوراک دام تهیه می شود. با تولید هر 100 کیلوگرم الیاف پنبه ف حدود 160 کیلوگرم دانه پنبه از گیاه پنبه تولید می شود.

ارقام پنبه دانه :
انواع گونه های پنبه که در ایران کشت می شوند عبارتند از :
• رقم ساحل که تنها در مازندران و گرگان و گنبد کاشته می شود.
• رقم ورامین که به جز مازندران ، فارس ، گرگان ، و گنبد در سایر مناطق نیز کشت می شود.
• رقم بومی که در استانهای خراسان ، فارس ، سمنان ، کرمان ، اصفهان ، یزد و مرکزی کاشته می شود.
در ایران در دشت گنبد و گرگان بهترین نوع پنبه کاشته می شود.

جایگاه پنبه دانه در طبقه بندی خوراک :
خوراکهای مورد نیاز در تغذیه طیور از موادی مغذی تشکیل شده که پس از جذب و ورود به خون هر یک به طریقی در اعمال حیاتی بدن حیوان نقش ایفا می کنند .مواد مغذی به طور کلی شامل کربوهیدراتها و چربیها ، پروتئین ها ، مواد معدنی ، ویتامین ها ، آب و ترکیبات اضافی می باشند.

پروتئین ها از واحدهایی بنام اسید آمینه تشکیل شده اند و حدود 20 درصد وزن یک مرغ و 5/12 درصد وزن تخم مرغ از آنها ترکیب یافته است. بعضی اسیدهای آمینه به واسطه انتقال گروه آمینی ازاسیدهای آمینه دیگر بوجود می آیند . ولی تعدادی تحت عنوان اسیدهای آمینه ضروری به اندازه کافی در بدن حیوان ساخته نمی شوند

این دسته اسیدهای آمینه عبارتنداز : آرژنین ، متیونین ، لوسین ، ایزولوسین ، گلوتامین ، هستیدین ، فنیل آلانین ، لیزین ، تریپتوفان ، تره ئونین و والین . در تعادل جیره بیشتر به پنج اسید آمینه آرژنین ، تریپتوفان ، لیزین ، متیونین ، و سیستین را ملاک قرار می دهند .

اصولا پروتئین ها شامل : دو منبع گیاهی و حیوانی است که بسته به خصوصیات ذکر شده می توان به نسبت از ترکیب آنها استفاده نمود .

معمولا فرآورده های با منشا حیوانی توازن اسید آمینه بهتری دارند و قادرند مواد معدنی ضروری و ویتامین ها را تامین کنند. در حال حاضر در تهیه خوراک طیور استفاده از مکملهای پروتئینی حیوانی کمتر از سابق است . از جمله مهمترین منابع پروتئینی حیوانی می توان از پودر ماهی، پودر گوشت، پودر خون، پودر شیر، پودر گوشت استخوان دار پودر پر، پودر کشک، اب پنیر خشک شده ، باقی مانده کشتارگاههای طیور و مواد محلول ماهی را نام برد.

امروزه با توجه به مشکلات تهیه مواد غذای سرشار از پروتئین از منابع حیوانی سعی شده ازمکملهای پروتئینی نباتی که بیشتر فرآورده های فرعی کنجاله دانه های روغنی هستند این مساله را حل نمایند پروتئین های نباتی از لحاظ توازن اسیدهای آمینه ، منابع فقیرتری هستند از جمله مهمترین منابع پروتئین های نباتی می توان به غلات تقطیر شده خشک ، کنجاله سویا ، کنجاله پنبه دانه ، کنجاله بذرک ، کنجاله کلزا ، کنجاله گلرنگ ، کنجاله کنجد ، دانه باقلا و …. اشاره نمود.

از میان آن دسته پروتئین های نباتی که به طور معمول در مناطقی که کشت پنبه صورت می گیرد، استفاده می شوند کنجاله پنبه دانه اهمیت بیشتری از نظر اسید آمینه لیزین دارد. ولی در مجموع درکاربرد پروتئین های نباتی باید میزان و نوع اسیدهای آمینه و نیز مواد سمی موجود در آن برآورده شود. تازمانی که از هر مکمل جدید تاریخچه مصرف مناسبی در دسترس نیست قبل از استفاده در جیره می بایست به دقت مورد بررسی قرارگیرد.